Opening is postponed until 17 January 16.00 because of weather conditions.
Catrien Schreuder (curator Modern Art Centraal Museum) is the curator en opent de expositie. In de tentoonstelling ‘The labyrinth that you are’ presenteren Raafat Ballan en Sophie Steengracht nieuw werk, geïnspireerd op een gedeelde liefde voor de magisch-realistische gedichten van de schilder en schrijver Etel Adnan (Beirut 1925- Parijs 2021). Sophie Steengrachts werk komt voort uit een fascinatie voor de verbondenheid tussen mensen, planten en de cycli van het leven. Raafat Ballan schildert mensen en beelden die voorbij gaan aan het nu, de geschiedenis of ons beeld van waar dingen heen gaan. Sinds 2019 delen Ballan en Steengracht hun leven, en dus ook hun kunst, hun geest en hun blik, met elkaar. De tentoonstelling ‘The labyrinth that you are’, met een titel ontleend aan een uitspraak van Etel Adnan, is de eerste tentoonstelling van hen samen. Naast nieuw werk van Raafat Ballan en Sophie Steengracht afzonderlijk, tonen ze ook werken die ze samen maakten.
opening Catrien Schreuder - The Labyrinth that you are
Sinds 2018 delen Raafat Ballan en Sophie Steengracht hun leven, en dus ook hun kunst, hun geest en hun blik, met elkaar. Soms leidde dat tot gezamenlijke werken, zoals de serie etsen in 2020 waarin de dromerige menselijke figuren van Raafat Ballan opgaan in de mythische plantenwereld van Sophie Steengracht. Echter, deze gezamenlijke werken waren uitstapjes, een uitzondering. Ieder voor zich zetten ze de afgelopen tien jaar succesvolle stappen met het eigen werk. Sophie Steengracht nam deel aan exposities in onder meer Singer Museum Laren, Museum Arnhem en Stedelijk Museum Schiedam. Raafat Ballan exposeerde in het Noordbrabants Museum, Museum Arnhem en had een solotentoonstelling in het Centraal Museum. De tentoonstelling The labyrinth that you are in galerie Sanaa is de eerste tentoonstelling van hen samen.
Startpunt voor het denken over de tentoonstelling is een gezamenlijk werk in de vorm van een dubbelzijdige leporello, met de titel Be planetary. Van een geïmproviseerde dansbeweging van Sophie Steengracht is één seconde video-opname gekozen, waarin Steengracht een wervelende draai maakt. Deze beweging voltrekt zich in 27 frames, die ieder geprint zijn en vervolgens door Raafat Ballan beschilderd. Aan het geheel koppelde Sophie Steengracht de tekst van de Libanees, Amerikaanse filosoof, schrijver en kunstenaar Etel Adnan (Beirut 1925- Parijs 2021).
‘You know, sunsets are violently beautiful. I would say that they are so by definition, but there are lights, not even colorful in the habitual sense, lights elemental, mercurial, silvery, sulfurous, copper-made, that make us stop, then lose balance, make us open our arms not knowing what else to do, arrest us as if we are struck by lightning, a soft lightning, a welcome one. I wait for those lights, I know some of you do too, whereever you are, I mean when you are standing by an ocean, alone, within the calmness of your spirit. Be planetary.’
Etel Adnan, Shifting the Silence
Veel komt samen in deze leporello: een ode aan een moment van vrijheid, de energie, schoonheid van de natuur en beweging, en tegelijkertijd een bespiegeling op het grotere geheel waar we allemaal deel van uitmaken en de cycli die zich steeds maar blijven voltrekken. Dat alles in een enkele seconde. In een interview omschrijft Etel Adnan een filosofisch uitgangspunt dat belangrijk voor haar is geweest, en dat evengoed veel zegt over de betekenis van deze leporello.
‘Elke seconde zijn we het resultaat van ons leven, van onze omgeving, van de geschiedenis van de wereld’
Laure Adler, Etel Adnan, The Beauty of Light
In gezamenlijke leessessies van de bundels van Etel Adnan haalden Sophie Steengracht en Raafat Ballan de afgelopen maanden ieder op hun eigen manier inspiratie uit haar magisch realistische poëzie om zo tot nieuw werk te komen. De titel van de tentoonstelling The labyrinth that you are is afkomstig uit de bundel Time (2003). Time ontstond, zo omschrijft de inleidende tekst van het boek, nadat Adnan een ansichtkaart toegestuurd kreeg van de dichter Khaled Najar (Tunis 1949). Het leidde tot gedichten in korte zinnen, als geschreven op een ansichtkaart, over herinneringen, het verstrijken van de tijd, de liefde en de dood. Veel van de teksten gaan over hoe herinneringen en dromen het lichaam overstijgen, en daarmee ook de tijd en de taal. Ze vergelijkt in haar gedichten het bestaan met het landschap, met het vloeien van een rivier, woorden met eilanden, een vlieg met een stad, voorwerpen als de ‘kinderen van hun schaduwen’.
Objects are
the children
of their
own shadows
Climb through
infernal jungles
as monkeys do,
enter the labyrinth
that you are.
Etel Adnan, Time
Sophie en Raafat varieerden op die laatste zin, om tot de titel The labyrinth that you are te komen voor hun tentoonstelling. Het werd tevens de titel voor een groot gezamenlijk schilderij, waarin een koppel met elkaar een wervelende dansbeweging maakt. De titel lijkt in dit schilderij te verwijzen de zoektocht van twee geliefden in elkaars binnenwereld. Maar evengoed staat het labyrint in de titel van de tentoonstelling voor het menselijk zoeken naar waar we thuishoren, naar onze plek in het grotere geheel. Deze zoektocht komt in Adnans werk steeds weer terug, voor haar is het een wezenlijk onderdeel van wie we zijn.
‘My memories form a forest with unstable boundaries. This forest has entrances in Northern California, Lebanon, Brittany. It’s a field with tall trees and strange spirits’.
Etel Adnan, Night
Etel Adnan groeide op tussen culturen en talen. Haar moeder, geboren in Griekenland (nu Izmir, Turkije) sprak Grieks met haar kind, maar Turks met haar echtgenoot, die in Syrië geboren was. Haar kinderjaren en jeugd bracht ze door in haar geboortestad Beiroet, tot 1943 gekoloniseerd door Frankrijk. Hier werd Adnan op school in het Frans onderwezen, terwijl ze op straat en bij vrienden Arabisch leerde. Ze studeerde Franse literatuur en filosofie in Beiroet, en vervolgens met een studiebeurs vanaf 1949 tot 1953 aan de Sorbonne in Parijs. In 1955 verhuisde ze naar Californië, om er filosofie te doceren in Berkeley en Harvard. In haar latere leven keerde ze terug naar Parijs en vond daarnaast een nieuw thuis in Bretagne in Frankrijk. Haar leven lang schreef ze poëzie, maar begon pas rond 1965 te publiceren, als protest tijdens de oorlog in Vietnam. Toen ze ongeveer dertig jaar oud was, begon ze naast het schrijven ook met schilderen. Een doorbraak in de internationale kunstwereld beleefde ze toen de Libanees-Duitse galerie Sfeir- Semler haar werk presenteerde. Hier werd het opgepikt door Carolyn Christov-Bakargiev, samensteller van de invloedrijke internationale kunstmanifestatie Documenta 13 in Kassel, Duitsland in 2012. De presentatie van Etel Adnans schilderkunst op de Documenta betekende op 87-jarige leeftijd een internationale doorbraak in de beeldende kunst.
Adnans mens- en wereldbeeld sluit naadloos aan bij dat van Raafat Ballan én Sophie Steengracht. Hoe verschillend hun werk, hun achtergrond, hun interesses misschien ook lijken. Ballan en Steengracht delen met elkaar een blik op de wereld die voorbij lijkt te gaan aan het hier en nu. Allebei bezien zij de wereld vanuit een groter perspectief, vanuit de lange lijnen in de geschiedenis en vanuit een meer universeel idee van leven en mens-zijn. Raafat Ballan schildert mensen en levens op zo’n manier, dat de door hem afgebeelde figuren mensen uit alle tijden, culturen, religies kunnen representeren. Vertrekpunt is vaak een diepgaande interesse in specifieke culturele verhalen of gebeurtenissen. Zo maakte hij verschillende schilderijen over de heilige Catharina van Alexandrië, baseerde hij enkele werken op de fotografie van de Armeens-Egyptische fotograaf Van Leo (1921-2002) of op zijn eigen herinneringen aan of nieuwsberichten over de mensen in zijn geboortestad Al-Suwayda, Syrië. Zonder zelf een standpunt in te nemen, verenigt hij in die werken telkens verschillende perspectieven: het persoonlijke met het historische, die van de cultuur van het Midden-Oosten met die van de Europese cultuurgeschiedenis. Het maakt dat de afgebeelde personen nooit duidelijk te identificeren, te begrijpen, of in een hokje te plaatsen zijn. Ze zijn vaak allerlei dingen tegelijkertijd. In Etel Adnans werk komt dat eigenlijk altijd als een gegeven terug in al haar poëzie. Zelf legt ze dat uit als:
‘Yes we are living, everything is life and life takes certain forms, like electricity, like love, it makes you hot, it makes you cold, you love a tree: it comes from the same thing. And thought, poetry, the act of walking-for me everything holds together. There is no break. We’re in a continuum. That’s it, the universe: a continuum in every direction, even the empty spaces are not empty (…)’
Laure Adler, Etel Adnan, The Beauty of Light
Etel Adnan vermengt in haar poëzie historische gebeurtenissen, mythologie en persoonlijke ervaringen. In haar observaties en gedachten maakt ze geen enkel onderscheid tussen de eeuwigheid en een seconde, tussen materie en geest en tussen natuur en mens, droom en mythe. Natuurlijke processen, het landschap, de elementen en het verstrijken van de tijd zijn de belangrijkste thema’s in haar poëzie.
‘You don’t know what the world really is, but there’s a feeling. It’s a feeling that pushes to be expressed. It lives in us, this feeling. It’s very strong. It’s very strong because it’s very physical.’
Etel Adnan, Night
Het werk van Sophie Steengracht komt voort uit een fascinatie voor de onderlinge verbondenheid: tussen planten, mensen, micro-organismen, schimmels en stenen. Voor haar zijn natuurlijke ritmes en patronen mystieke processen van het onverklaarbare. Die diepgaande interesse in de natuur bracht haar ook tot het bestuderen van kosmologie, mythologieen en verhalen, evenals het bestuderen van dromen en andere onderbewuste processen. Als vanzelfsprekend verwerkt ze die verhalen in haar werk. Met Etel Adnan deelt ze de gave om beelden intuïtief met elkaar te verbinden. Mensen en dieren, maar ook mythische beelden, wortel- en schimmelnetwerken en stenen: alles heeft zijn plek in het grotere geheel. In het werk Always a flower planted on this body made of layers of shadows, de titel ontleend aan Etel Adnans bundel Night schilderde ze een bloem over een schilderij van wortelnetwerken heen. De gelaagdheid die ze ziet in de natuur, processen van en groei en verval die zich oneindig voordoen en in elkaar overvloeien, dat is waarin de voor haar de magie zich voltrekt.
Raafat Ballan en Sophie Steengracht hebben ieder voor zich de afgelopen jaren hun eigen oeuvre opgebouwd en worden ieder telkens sterk in een eigen thematiek bekeken en getoond. Raafat Ballans werk is gericht op mensen en geschiedenissen, op de ervaring van migratie en uitwisseling van verhalen en cultuur. Dat van Sophie Steengracht gaat altijd over de symbiotische relatie tussen mens en natuur. Hun werk is heel verschillend maar is nu samen te zien. En het werkt. Want uiteindelijk is hun werk niet zo strikt binnen een bepaalde thematiek te plaatsen. Veel meer dan uitspraken te doen over de wereld, is hun werk er juist ook om het denken te openen. Om schoonheid te beleven. Hun werk is poëzie. Tenminste, als je poëzie beschouwt zoals Etel Adnan dat doet:
‘You have the need to free things up, to put in order, to clear away nonessential things to make room in your head so that an images takes its place. For me that’s what poetry is. It is when your attention recovers and rests.’
Laure Adler, Etel Adnan, The Beauty of Light
Tekst: Catrien Schreuder, conservator moderne kunst, Centraal Museum, Utrecht
Leeslijst Etel Adnan
Etel Adnan & Laure Adler, The Beauty of Light. Interviews with Etel Adnan, (translated by Ethan Mitchell), New York 2023
Etel Adnan, Night, New York 2016
Etel Adnan, Sea and Fog, New York 2012
Etel Adnan, Time, New York 2019. Translated from French by Sarah Riggs.
Etel Adnan, Shifting the Silence, New York 2020
Etel Adnan, Journey to Mount Tamalpais. 34 drawings, Beirut 2007. Introduction and translation to Arabic by Amal Dibo.
Over de kunstenaars
Sophie Steengracht wordt gerepresenteerd door Working Title Gallery, Amsterdam
Raafat Ballan wordt gerepresenteerd door Galerie Sanaa, Utrecht
